[voeg hier uw titel] – of hoe zelfs een baksteen betekenis krijgt

 In deze post zal ik de ideeën behandelen die naar voren zijn gekomen uit mijn gesprek met Pia en Keijen  op woensdag 20/02. Sommige ideeën werk ik zelf nog verder uit. 

Wat kan de kunst nog betekenen in de 21ste eeuw? Deze vraag toont ons dat ‘kunst’ en ‘betekenis’ aan elkaar gelinkt (kunnen) zijn. Wat is deze link? Is er een noodzakelijk verband? Met andere woorden, moet kunst iets betekenen?  

Pia zegt ja. Keijen zegt nee. ‘Kunst’ en ‘moeten’ in een zin gebruiken is in se al een denkfout. De kunst moet niks. Anders is ze in wezen niet vrij. Zo betekent zijn werk Tankstation, dat ik op zijn blog besproken heb eigenlijk niks. De titel Tankstation koos hij eerder willekeurig dan met een echte bedoeling. Toch was het die titel die mijn aandacht trok, die mij ertoe aanzette het werk wat beter te bekijken en te gaan interpreteren. Door die interpretatie heeft het werk voor mij een betekenis gekregen.  

Dus leg een baksteen in een museum en geef hem een totaal willekeurige titel, goudvis of eenzaamheid bijvoorbeeld. Hoe de toeschouwer het werk interpreteert, zal meer over hem zeggen dan over de baksteen. Hoe dan ook zal hij toch betekenis krijgen. Dat is eigen aan de mens, dat we hetgeen om ons heen betekenis geven. Ook de context waarin deze baksteen gepresenteerd is, een museum, speelt een grote rol. Men gaat namelijk naar een museum met een bepaald doel (kunst bekijken, iets leren, inspiratie opdoen,…). In het volste besef dat een kunstwerk ons meestal om betekenis en interpretatie smeekt, doet de gehoorzame museumganger dat dan ook. Wellicht is het dan ook onmogelijk om kunst volledig betekenisloos te laten of te maken. 

Een titel kan dus een belangrijke trigger zijn om een werk betekenis te beginnen geven. Zeker als een zekere kloof is tussen wat je ziet en wat de titel zegt. Hoe komt dat? Wat kan taal dat beeld niet kan? De mens denkt in een combinatie van taal en beeld. Als dat beeld niet spoort met de taal, ontstaat er een spanning. Die spanning zal vragen oproepen bij de toeschouwer. 

Niet alleen in het werk bevindt zich een spanning. Ook op kunstfilosofisch vlak krijgen we te maken met een spanning. Voor Hegel is dit namelijk een open goal. Als de kunst woorden nodig heeft om zichzelf uit te leggen, heeft de kunst haar betekenis verloren, zou hij zeggen. De kunstenaar wordt hier eigenlijk theoretisch gezien een filosoof. Hij maakt geen kunst meer, maar doet aan filosofie. Als je het echter praktisch bekijkt kun je hem daar bijna onmogelijk in volgen. Het is compleet tegen-intuïtief om bijvoorbeeld een beeldend werk of een toneelstuk als filosofie te beschouwen en niet als kunst. Natuurlijk kan het over filosofie handelen. Net als de filosofie over kunst kan reflecteren. Neem bijvoorbeeld het toneelstuk Camus van het gezelschap LAZARUS dat vorig jaar in de Monty speelde of het kunstwerk 'one and tree chairs' van Jozeph Kosuth, dat de filosofie van Plato verbeeldt. Daarom denk ik dat het belangrijk is een verschil te maken tussen zuivere filosofie en een kunstwerk dat filosofisch is van aard. Dan hoeft het zelfs niet meer expliciet over filosofie te gaan om het kunstwerk als ‘filosofisch van aard’ te beschouwen. Daar vind ik Hamlet van Lisaboa Houbrechts & Kuiperskaai in het Toneelhuis een voorbeeld van (maar daarover later meer).  

Zo’n kunst (kunst waar een filosofie achter schuilt) maakt vaak gebruik van taal, in de vorm van titels, infobrochures of letterlijk tekst in het kunstwerk verwerkt. Dit is niet, zoals Hegel zou beweren, vanuit een onvermogen om iets te kunnen uitbeelden, maar vanuit het verlangen om een bepaalde boodschap mee te geven, het verlangen om iets te zeggen, iets te betekenen. De kunstenaar hoeft zijn werk niet te maken met toeschouwers in zijn achterhoofd. Hij moet uitbeelden wat hij te zeggen heeft. Als er achteraf dan uitleg nodig blijkt te zijn, geef die dan. Een publiek kan lezen. Waarom zou je hen dan niet mogen inleiden? Laat de ‘onbegrijpelijke’ kunstenaar het publiek liever rondleiden door zijn hoofd dan door zijn tentoonstelling. Je moet kunst namelijk niet uitleggen, maar je mag een publiek wel op weg zetten (dat hoeft natuurlijk ook niet, misschien is er zelfs geen weg om op gezet te worden, dat kan ook). Waar gaat het werk over? Hoe heet het? De echte interpretatie is voor het publiek zelf. Daardoor spreken zij. Daardoor zijn zij zichzelf gereflecteerd in het werk. 

Wat concludeer ik uit het gesprek? We zijn enkele interessante spanningen op het spoor. Allereerst de interne spanning in een ‘betekenisloos kunstwerk’. Ten tweede de spanning tussen taal en filosofie enerzijds en kunst anderzijds. Waar liggen de grenzen van allerdrie en in hoeverre mogen ze op elkaars terrein komen?